Kochaj Lubuskie - miejsca z historią - Łagowski zamek rycerzy zakonnych
Rycerzy Zakonu Joannitów nie przywiodła do Łagowa żadna krucjata, ani nie zostali sprowadzeni do obrony, czy szerzenia wiary chrześcijańskiej. Zakon Joannitów pożyczył w 1347 roku margrabiemu Ludwikowi na trzy lata 400 grzywien marek brandenburskich w srebrze. Rycerze zakonni wzięli w zastaw „hus Lagow” wraz miasteczkiem na wzgórzu i pobliskimi wioskami. Margrabia zastawionych dóbr nie wykupił i tak Łagów od 1350 roku stał się własnością Joannitów i siedzibą ich komandorii.
Joannici objęli we władanie Łagów wraz z przyległościami 9 grudnia 1347 roku, przekazany im przez margrabiego brandenburskiego Ludwika Wittelsbacha hus Lagow (domu Łagów) jako zastaw za 400 grzywien marek w srebrze brandenburskim udzielonej pożyczki. Joannici mieli wypłacić margrabiemu 100 marek, a pozostałe 300 marek zapłacić Ludwikowi von Bahern, panu w Wesenberu, który egzekwując długi margrabiego zajął mu Łagów. Kontrakt pożyczki pod zastaw zawarto na 3 lata, z zastrzeżeniem możliwości wykupu zastawu przez margrabiego od Joannitów. Niewykupione po trzech latach zastawione dobra przeszły na własność rycerzy zakonnych.
W 1350 roku zakon stał się właścicielem „hus Lagow wraz z otwartym miasteczkiem leżącym na wzgórzu przed Łagowem i 22 wsiami”, a Łagów stał się siedzibą komandorii, obejmującej również należące wcześniej do Zakonu Templariuszy dobra Wielkiejwsi i Sulęcina (wśród nich m.in. dzisiejsze Templewo, Wielowieś i Boryszyn). Wzmianka o Łagowie z 1350 roku mówi o umocnionym miasteczku z zamkiem i wieżą na wzgórzu. Przyjmuje się też, że to Herman von Werberg, komandor i preceptor Baliwatu Brandenburskiego, który w latach 1350-1426 miał tu swą siedzibę, wzniósł obecnie istniejący zamek, lokalizując go na sztucznym wzniesieniu w przesmyku pomiędzy jeziorem Trześniowskim i Łagowskim.
W pierwszych wiekach panowania w Łagowie Joannici wybudowali i stopniowo rozbudowywali obronny zamek na przesmyku między jeziorami, otoczyli Łagów murami obronnymi z dwiema bramami - ceglaną, gotycką bramą Polską z XV w. i szachulcową Marchijską z XVI w. które do dzisiaj wyznaczają centrum Łagowa. Joannitom nie zależało na zbytnim powiększaniu podgrodzia - miało ono spełniać przede wszystkim potrzeby zakonnych rycerzy z zamku.
Murowane, jednotraktowe, dwukondygnacyjne skrzydło wzniesiono od strony zachodniej czworokątnego dziedzińca opasanego z trzech pozostałych stron murami kurtynowymi. Charakterystyczna dla tego typu warowni, czworoboczna u podstawy, cylindryczna w partii górnej wieża znalazła się w południowo-wschodnim narożniku. Wzgórze zamkowe opasano murem obronnym z półokrągłymi, małymi bastejami. Na początku XVI wieku podwyższono wieżę i dobudowano od wschodu basztę bramną, która jest obecnie częścią szyi wejściowej. W drugiej połowie XVI wieku wzniesiono analogiczne, dwukondygnacyjne, jednotraktowe skrzydło północne, o trzech salach na parterze i na piętrze.
Od 1350 roku rycerze zakonni z ramienia margrabiów brandenburskich rycerze z zamku Łagowskiego prawdopodobnie sprawowali pieczę nad bezpieczeństwem kupców przemierzających tzw. trakt polski. Z przekazów z 1505 roku, wynika, że elektor brandenburski zlecał komandorowi łagowskiemu konwojowanie kupców do Międzyrzecza. Komandor musiał na żądanie elektora dostarczyć koni i ludzi. Dostawał za to odszkodowanie w wysokości 9 groszy za konia za każdą noc. Elektor wypłacał komandorowi rocznie 70 guldenów i zobowiązał się wypłacać odszkodowanie za zabicie chłopa lub konia.
Silny gospodarczo i militarnie zakon przetrwał czasy reformacji, która nie spowodowała kasacji zakonu, został wprawdzie przemianowany na ewangelicki, ale była to raczej formalność, gdyż praktycznie znajdował się pod protektoratem władzy świeckiej margrabiego. Zmiany wyznania dokonał komandor Voit von Thumen. Kolejny komandor - Andrzej von Schleibe był pierwszym, który wstąpił w związek małżeński (w kościele parafialnym w Łagowie znajdują się tablice nagrobne jego i jego syna).
Wielki pożar miasteczka w 1569 zapoczątkował gorszy okres w historii Łagowa. W czasie wojny trzydziestoletniej został zajęty przez Szwedów. Akcja odwetowa podjęta przez Brandenburczyków latem 1640 r. nie przyniosła spodziewanych rezultatów. Było to zresztą jedyne oblężenie zamku w całej jego historii. Wojna zakończyła się w 1648 r. Marchia brandenburska należała do obszarów najciężej przez nią dotkniętych.
Po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej, podczas której zamek zajmowały wojska szwedzkie i oblegały brandenburskie, warownię odbudowano nadając jej cechy stylu barokowego. Pierwszym etapem, zrealizowanym w drugiej połowie XVII wieku, było wybicie bramy we wschodnim odcinku muru i wykonanie podjazdu oraz dostawienie od południa trzeciego, analogicznego do wcześniejszych, skrzydła. Wzniesione w 1712 roku skrzydło wschodnie potraktowano odmiennie od pozostałych, otwierając je na dziedziniec arkadami wspartymi na filarach o toskańskich i korynckich głowicach. W 1734 roku zbudowano szyję wejściową. W tym czasie, w skrzydle głównym, powstała na osi klatka schodowa. Elewacje przebudowano, wprowadzając regularnie rozmieszczone, prostokątne okna ozdobione uszakowymi obramieniami i boniowane narożniki. Inicjatorami tych działań byli ówcześni komandorzy zakonu, margrabia brandenburski i książę pruski Christian Ludwik Hohenzollern, a następnie Adam Otton von Vierek, którego herb zachował się na kominku sali rycerskiej.
Z inicjatywy margrabiego Christiana Ludwika Hohenzollerna w latach 1725-1726 wybudowano też kościół parafialny. W okresie jego komandorii Łagów uzyskał prawo organizowania najpierw jednego, potem trzech jarmarków w ciągu roku, prawo pobierania akcyzy i w 1727 r. otrzymał prawa miejskie. U końca swego życia margrabia założył jeszcze dostępny dla publiczności ogród zoologiczny przy brzegu jeziora Trześniowskiego dookoła Sokolej Góry. Pod koniec XVIII w. istniała tu już na pewno pijalnia wód mineralnych. W tym czasie Łagów na 319 mieszkańców miał 35 samodzielnych rzemieślników różnych branż, była tu gorzelnia i dwie karczmy. W 1809 r., na rok przed kasacją zakonu Joannitów Łagów uzyskał potwierdzenie praw miejskich, był wtedy najmniejszym miastem państwa Pruskiego.
Panowanie Joannitów na zamku zakończyło się wraz z rozwiązaniem zakonu w państwie pruskim w 1810 roku.
W 1817 r. Fryderyk Wilhelm III wyodrębnił z dawnych dóbr komandorii posiadłość rycerską obejmującą zamek wraz z otaczającym go parkiem i ogrodem zoologicznym oraz 6 folwarków i podarował ją swojemu adiutantowi. Od tego czasu miasteczko zaczęło funkcjonować niezależnie od właścicieli zamku, lecz pod ich życzliwym patronatem. Od kiedy zamek przeszedł w ręce prywatne, często zmieniali się jego właściciele. W tym czasie po raz kolejny przebudowano skrzydło południowe i północne. Ostatnią jego właścicielką przed 1945 r. była hrabina Wanda von Puckler-Limburg z domu Wurmb.
Po II wojnie światowej w zamku stanowiącym własność Skarbu Państwa Poznański Oddział Związku Historyków Sztuki zorganizował Dom Pracy Twórczej. W prowadzonych tu plenerach uczestniczyło wielu najwybitniejszych malarzy polskich tamtego czasu. Od 1962 roku działał tu Dom Pracy Twórczej Tow. im. Henryka Wieniawskiego. Zamek i Łagów najczęściej kojarzono z Lubuskim Latem Filmowym, które zapoczątkował festiwal filmowy w 1969 roku. Poprzedził je przeprowadzony w latach 1966-1969 przez Pracownie Konserwacji Zabytków rozległy remont, mający na celu adaptację zamku na hotel. Obecnie zamek, będący własnością gminy Łagów i dzierżawiony przez osobę prywatną, pełni funkcję hotelową.
W obecnym kształcie warownia jest budowlą czteroskrzydłową, dwukondygnacyjną, założoną na planie zbliżonego do kwadratu czworoboku. Mury zamku wzniesione są z kamienia i cegły w wątku wendyjskim, polskim i krzyżowym. Głównym wejściem, znajdującym się od wschodu, naprzeciwko kościoła, przez długą szyję wejściową, mieszczącą wysokie schody, dostajemy się na położony 10 metrów wyżej wewnętrzny dziedziniec, który na wysokości piętra obiega przechodzący przez wszystkie cztery skrzydła korytarz, z którego prowadzą drzwi do pokojów gościnnych. Jedynym zachowanym w gotyckiej formie wnętrzem jest sklepiona krzyżowo-żebrowo sala mieszcząca pierwotnie najprawdopodobniej refektarz, w której urządzono kawiarnię. Także znajdujące się poniżej piwnice zachowały gotycką formę.
Oprac. na podst. materiałów z serwisów www: Urzędu Gminy www.lagow.pl i Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków www.lwkz.pl
