Kochaj Lubuskie - geopark - Nasz Łuk Mużakowa z europejskim certyfikatem
Największe w Polsce pojezierze antropogeniczne - łącznie ponad 100 jezior, stawów i oczek wodnych, powstałych w wyrobiskach po odkrywkowej eksploatacji węgla brunatnego, iłów, gliny i żwiru, o malowniczym zabarwieniu wód w kolorach od turkusowo-niebieskiego, zielonego, granatowego po pomarańczowy, czerwony i brunatny... Łuk Mużakowa – w październiku 2009 roku jako pierwszy w Polsce uzyskał status Geoparku Krajowego, a od 17 września br. - jako pierwszy polski geopark, łącznie z częścią niemiecką, uzyskał status certyfikowanego Europejskiego Geoparku.
Wcześniej, 27 września 2001 r., rozporządzeniem Wojewody Lubuskiego został utworzony Park Krajobrazowy „Łuk Mużakowa”. Powierzchnia parku wynosi 18.200 ha i obejmuje tereny gmin: Trzebiel, Tuplice, Łęknica, Przewóz i Brody oraz nadleśnictw: Lipinki, Wymiarki, Lubsko. Park powstał by chronić polską część moreny rozciągającą się po obu stronach granicy polsko-niemieckiej. Największe nagromadzenie wartościowych geologicznie obiektów znajduje się w okolicy Łęknicy - miejscach dawnej eksploatacji węgla brunatnego, iłów ceramiki budowlanej i naturalnego kruszywa.
Atrakcja geologiczna
Położona na polsko-niemieckim pograniczu morena czołowa – unikatowy twór geologiczny - powstała około 340 tys. lat temu, w okresie zlodowacenia skandynawskiego (plejstocen), uformowana w postaci wyraźnego łuku. Długość łuku to 40 km, szerokość wzniesień, które go tworzą waha się od 3 do 5 km. Ramiona łuku skierowane są na północ, a odległość między nimi wynosi około 25 km. Pierwotnie struktura ta osiągała wysokość 300-350 m n.p.m. W wyniku kolejnych transgresji lądolodu doszło do znacznej redukcji wysokości formy i obecnie średnia wysokość najwyższych partii moreny wynosi 140-160 m n.p.m. Jest to jedna z najwyraźniej ukształtowanych form geologicznych w Europie doskonale odwzorowująca zarys małego lobu lodowca. Środkiem łuku przepływa graniczna Nysa Łużycka. Krajobrazu parku wyróżniają wzniesienia moreny czołowej, wyraźnie zaznaczone terasy zalewowe Nysy Łużyckiej, ciąg antropogenicznych zbiorników pokopalnianych, erodujące skały zbudowane z hałd nadkładu, przełom Nysy Łużyckiej przez morenę z rozległym założeniem parkowo-krajobrazowym.
Park Krajobrazowy „Łuk Mużakowa” posiada swoją wyraźną specyfikę związaną przede wszystkim z walorami geologicznymi. Wyjątkowo ładnie ukształtowany zarys małego lobu lodowca (morena czołowa) jest wyjściem do poznania historii obszaru, procesów powstawania form geologicznych – działalności lądolodów. Ciężki lob lodowca zaburzył tutaj i wycisnął utwory mioceńskie na swoim przedpolu. Wyciśnięte utwory mioceńskie zawierały cenne surowce mineralne: węgiel brunatny, piaski szklarskie, iły ałunowe, gliny i żwiry. Miejscami pokłady węglowe wychodzą prawie na powierzchnię ziemi. Takie przemodelowanie warstw niezwykle ułatwiło proces wydobywczy. Obok węgla brunatnego wydobywano na tym obszarze: iły ałunowe (leżą nad pokładami węglowymi), gliny i piaski szklarskie (poniżej pokładów węglowych). W wyniku eksploatacji surowców metodą odkrywkową powstawały wyrobiska, które z czasem wypełniały się wodą. Tak powstało, obecnie największe w Polsce, tzw. „pojezierze antropogeniczne”. Zbiorniki pokopalniane różnią się barwą. Jedne są zielone, niebieskie lub turkusowe, inne pomarańczowo-czerwone, brunatne, a nawet czarne. Uzależnione jest to od składu chemicznego wody i podłoża. Wyrobiska po eksploatacji iłów zwykle mają barwę niebieską lub zieloną. Wyrobiska powęglowe często są rdzawe lub czarne.
W wyniku eksploatacji odkrywkowej powstały także duże powierzchnie składowisk skał nadkładu. Wyjątkowo trudno zachodzi na nich proces rekultywacji, gdyż są to skały zakwaszone, zanieczyszczone pyłem węglowym, ubogie w związki mineralne i niestabilne. Ulegają one ciągłym, intensywnym procesom erozji. Łatwo zaobserwować tu formy powstałe w wyniku erozji deszczowej (ablacja), wiatrowej (eoliczna), rzecznej (fluwialna) oraz efekty działalności wód wymywających (formy sufozyjne).
Miejsca z historią
Ziemie, na których znajduje się Park Krajobrazowy „Łuk Mużakowa” należą do historycznej krainy Łużyc. Rozciągała się ona od Czarnej Elstery (Łaby) do Bobru. Od łużyckiego słowa Mużaków (Gród Mężczyzn) powstała nazwa parku krajobrazowego.
Pierwsza ludność, która pojawiła się na tym terenie to plemiona łowiecko-zbierackie z okresu paleolit w epoce kamienia. Wędrując za stadami reniferów, które stanowiły główne źródło ich pożywienia, podążali na północ. Plemiona te zatrzymywały się na krótko przeważnie na terenach teras rzecznych z dostępem do wody – zakładali niewielkie obozowiska koczownicze. Pozostawili po sobie ślady w postaci wyrobów krzemiennych – głównie narzędzia. Znaleziska z tego okresu dotyczą takich miejscowości jak: Tuplice, Chełmica, Kamienica, Królów, Żarki Wielkie, Stare Czaple, Włostowie, Wierzbięcin, Karsówka.
Wraz z nastaniem epoki neolitu (na terenach polskich ok. 4,5 tysiąca lat p.n.e.) pojawiły się dwie kolejne formy zaopatrywania się plemion w żywność: chów zwierząt i uprawa ziemi. Pierwsi rolnicy, aby pozyskać przestrzeń na pola uprawne, karczowali lasy. Z czasem upowszechniła się technika żarowa. Od tego sposobu pozyskiwania ziemi uprawnej noszą nazwy miejscowości: Żary (powiatowe), Żarki Wielkie i Żarki Małe. Oprócz zajęć rolniczych i hodowlanych ludność neolityczna wytwarzała ceramikę naczyniową, która obecnie jest najlepszym wyznacznikiem tego okresu. Fragmenty neolitycznych naczyń ceramicznych odnaleziono w miejscowościach: Tuplice, Trzebiel, Cielmów, Jagłowice, Przewoźniki, Żarki Wielkie i Małe, Włostowice i Stare Czaple.
W okresie średniowiecza rozpoczęła się migracja ludów słowiańskich. Tereny obecnego parku zajmowały plemiona słowiańskie: Nice (od północy) i Łużyczanie. Od południowego-wschodu opisywanych terenów graniczyło plemię Zara. Plemiona te zakładały grodziska z przyległymi osadami. Jednymi z pierwszych, wczesnośredniowiecznych grodzisk były: Cielmów, Tuplice, Trzebiel, Niwica, Jasionów, Żarki Wielkie, Stare Czaple, Gniewoszyce i Marcinów. Większość miejscowości z terenu Parku znana jest ze średniowiecznych źródeł pisanych. Część nazw mówi o funkcji jaką wówczas pełniły. Były to zazwyczaj osady służebne względem pobliskich grodów, przykładowo: Łuków, Grotów, Przewoźniki. Inne miały nazwy odimienne: Mieszków, Marcinów, Włostowice.
Tereny obecnego parku już od X w. były obszarami granicznymi, stąd powstawały tu siedziby obronne tzw. gródki rycerskie (gródki stożkowe). Budowano je także dla kontroli ważnych strategicznie miejsc na handlowym „szlaku solnym”. Od XVI w. do początku XIX w. na terenie Dolnych Łużyc i Śląska powstawały wolne państewka stanowe, których właściciele podlegali bezpośrednio cesarzowi. Na ziemiach obecnego parku funkcjonowały wówczas państewka: Żary, Trzebiel, Brody, Mużaków.
Ludność Dolnych Łużyc zajmowała się głównie rolnictwem i chowem zwierząt (nadrzeczne łąki służyły za pastwiska). Panował tu ustrój pańszczyźniany i wyzysk chłopstwa w różnych formach. Najcięższe czasy przypadły na okres wojny trzydziestoletniej (1618-1648): grabieże, palenie domostw, zabójstwa. Spowodowała ona ogromne zubożenie i straty w ludności. Kolejna wojna – siedmioletnia (1756-1763) i ruch wojsk napoleońskich (1812-1814) znów pozostawiły po sobie ślady zniszczeń: wytrzebione lasy, spalone wsie, ludność wcielona siłą do wojsk lub zabita. Okres względnego spokoju i rozwoju przypada na XIX w., gdy zaczęły rozwijać się miejscowe zakłady przemysłowe. Podstawą rozwoju były wydobywane surowce mineralne: węgiel brunatny i kruszce.
Na południu Parku, przy Łęknicy położony jest zabytkowy „Park Mużakowski”, który w całości obejmuje powierzchnię ok. 750 ha. Uznany jest za Pomnik Historii i wpisany w 2004 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Celem jego ochrony jest zachowanie unikatowego na skalę europejską przykładu parku w stylu krajobrazowym z początku XIX wieku. Wykorzystane w perfekcyjny sposób walory naturalnego krajobrazu w kompozycji z przyrodniczymi elementami i architekturą budowli, stały się inspiracją dla kolejnych parków tego typu w Europie i na świecie. (o Parku Mużakowskim więcej na naszych łamach na:
http://www.kochajlubuskie.pl/wiadomosci/kochaj-lubuskie-unesco-jesien-w-parku-muzakowskim oraz http://www.kochajlubuskie.pl/wiadomosci/kochaj-lubuskie-park-muzakowski-... )
I przyroda...
Ponad połowę (58%) obszaru Parku zajmują lasy i to one dominują w szacie roślinnej. Jednak z powodu stosunkowo dużej ilości wsi, a także przeszłości związanej z kopalnictwem, nie stanowią one zwartego kompleksu leśnego. Biocenozy leśne stanowią mozaikę siedlisk. Przejścia pomiędzy poszczególnymi, sąsiadującymi ze sobą siedliskami leśnymi są ostre i wyraźne. Szczególnie widoczne jest to na styku obszaru pradoliny Nysy Łużyckiej, a morenowymi wyniesieniami Łuku Mużakowa. Pradolina ma wyraźnie zaznaczającą się w krajobrazie skarpę brzeżną, miejscami wysoką na 30-40m. Jej dno pokryte jest lasami o charakterze łęgowym z wierzbą kruchą, iwą i miejscowo z dębem szypułkowym. Łęgi położone na starszych terasach o naturalnym składzie gatunkowym zachowały się tylko w niewielkich fragmentach. Trzon Łuku (wyniesienia) pokrywały drzewostany pierwotnie mieszane. W wyniku monotypizacji zbiorowiska sosnowe z domieszką dębu bezszypułkowego, oraz bogatsze lasy mieszane z panującym dębem i domieszką sosny, zachowały się dziś już tylko fragmentami.
Na terenie parku wyróżniono 14 typów siedlisk przyrodniczych zamieszczonych w „Dyrektywie siedliskowej” Natura 2000, m.in.: grąd środkowoeuropejski, żyzne buczyny niżowe, lasy łęgowe i nadrzeczne zarośla wierzbowe, łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe, wydmy śródlądowe z murawami szczotlichowymi, eutroficzne zbiorniki wodne z roślinnością pływającą. Na całym obszarze Parku, szczególnie na terenach zalewowych, a także w izolowanych zagłębieniach bezodpływowych występują płaty szuwarów turzycowych i trzcinowisk. Często towarzyszą im kompleksy zarośli wierzbowych z udziałem wierzb: wikliny, uszatej, siwej, trójpręcikowej i kruchej.
Duża liczba zbiorników wodnych oraz cieków sprawia, że na terenie Parku odnotowano wiele rzadkich gatunków ważek. „Pojezierze antropogeniczne” (przede wszystkim zaś zbiorniki, które uległy całkowitej lub częściowej neutralizacji), kompleksy stawów hodowlanych, rowy i oczka wodne tworzą wyjątkowo dogodne warunki dla bytowania różnych gatunków płazów. Na szczególną uwagę zasługuje także traszka grzebieniasta Triturus cristatus i kumak nizinny Bombina bombina - gatunki z Czerwonej Listy Zwierząt. Za ciekawostkę regionu uznać można występowanie traszki górskiej Triturus alpestris. Ogólnie ze 152 gatunków ptaków stwierdzonych na obszarze parku - 129 to gatunki lęgowe. Największa liczba gatunków zanotowanych w Parku związana jest z siedliskiem wodnym i wodno-leśnym, a z gatunków wpisanych na Czerwoną Listę Zwierząt występują tu: bąk Botaurus stellaris, świstun Anas penelope, kania czarna Milvus migrans, bielik Haliaeetus albicilla i rybołów Pandion haliaetus.
Na terenie parku można uprawiać turystykę: rekreacyjno-pobytową i aktywną (piesza, rowerowa, konna i kajakowa), w różnych zakresach tematycznych: geoturystyka, ekoturystyka, turystyka historyczno-kulturowa oraz turystyka związana z obiektami poprzemysłowymi (zabytkami techniki) oraz związaną z kulturą łużycką.
Oprac. Jacek Włodarski, na podst. informacji Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Lubuskiego – więcej na www.zpkwl.gorzow.pl i Ministerstwa Środowiska: http://www.mos.gov.pl/artykul/7_aktualnosci/16516_pierwszy_certyfikat_dl...
