Kochaj Lubuskie - bunkry - MRU w rejestrze zabytków
27 października br. Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków dokonał wpisu do rejestru zabytków centralnego odcinka Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, położonego na terenie gmin Międzyrzecz, Lubrza i Świebodzin. Na wpisany do rejestru zabytek składa się zespół podziemnych korytarzy łączących obiekty naziemne, zapory przeciwpancerne, naziemne schrony bojowe, inne budowle obronne i związane z nimi elementy, a także obiekty hydrotechniczne oraz jeden most obrotowy.
Idea ochrony wschodniej granicy Niemiec przyświecała zaprojektowaniu i rozpoczęciu wielkiej budowy (w latach 1933-1945) zespołu fortyfikacji centralnego odcinka Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego (MRU). Obiekty wchodzące w skład Zespołu Militarnego Frontu Umocnionego Łuku Odry i Warty powstały na przestrzeni lat 1938 -1944, według projektu wykonanego przez 5 Inspektorat Saperski w Berlinie pod dowództwem płk. Muellera. Przy budowie zespołu wykorzystano najnowocześniejsze wówczas technologie oraz rozwiązania techniczne. Po rozpoczęciu inwestycji zmieniły się jednak koncepcje wojenne hitlerowskich Niemiec i prace były wstrzymywane lub ograniczane do modernizacji istniejących obiektów. Dopiero w roku 1944 przeprowadzono roboty mające na celu przygotowanie zespołu do działań obronnych. Obrona po ledwie kilku dniach walki, w dniach od 29 stycznia do 3 lutego 1945 roku została przełamana i zdobyta przez Armię Czerwoną.
W skład zespołu obiektów naziemnych połączonych systemem podziemnych korytarzy weszło kilkadziesiąt obiektów bojowych w ramach wyodrębnionych grup warownych. Obiekty naziemne, posiadające do czterech kondygnacji, zagłębione zostały w nasypach ziemnych. Budowle zostały wzniesione z betonu zbrojonego, a także z cegły ceramicznej wraz z elementami pancernymi wykonanymi z różnych rodzajów stali (kopuły, płyty i inne). Schrony wyposażone były w środki służące do obserwacji i przeznaczone do prowadzenia walki (urządzenia optyczne, podstawy forteczne, karabiny maszynowe, moździerze motorowe i forteczne miotacze ognia). Wewnątrz obiektów zlokalizowano pomieszczenia socjalne, techniczne i magazynowe, posiadające często specjalistyczne urządzenia grzewcze, filtrowentylacyjne, itd. Na zewnątrz, w obrębie tzw. działek fortecznych, wzniesiono ziemne, maskujące nakrycia obiektów, również ogniowe, stoki bojowe oraz rowy i okopy wraz ze stanowiskami ogniowymi i biernymi. W niektórych przypadkach na terenie działek wzniesiono stanowiska karabinów maszynowych, a także betonowe kopuły pozoracyjne.
Większość obiektów została połączona systemem podziemnych korytarzy i szybów komunikacyjnych. Korytarze zagłębione w ziemi na głębokości od 10 do 40 m wykonane zostały ze zbrojonego betonu. Oś systemu podziemnych korytarzy stanowi tzw. Główna Droga Ruchu o długości ok. 8 km. Wykonano sieć korytarzy służących do komunikacji torowej i pieszej z dworcami kolejki wąskotorowej. Ponadto na system składają się pomieszczenia koszarowe, socjalne, magazynowe, techniczne, szyby komunikacyjne oraz odwodnienia i wjazdy oraz dwa duże kompleksy magazynowe w pobliżu obiektów nadziemnych, nazywanych obecnie Pętlą Boryszyńską i Nietoperską.
Dodatkowymi elementami obronnymi były umieszczone na przedpolu pozycji zapory przeciwpancerne tzw. zęby smoka wraz z systemem przeszkód i zabezpieczeń, mosty przesuwne i obrotowe oraz obiekty hydrotechniczne, w tym urządzenia spiętrzające, które pozwalały na podtopienie przedpola w celu zabezpieczenia głównej linii obrony.
Zasadniczym uzbrojeniem pozycji obronnej miała być artyleria wspierana ogniem z broni maszynowej. W tym celu opracowano i zaprojektowano wiele typów nowatorskiego uzbrojenia, a także pancerzy i elementów towarzyszących. Zamierzano i częściowo nawet wprowadzono półautomatyzację pewnych urządzeń i uzbrojenia (system taśmociągów, ładowanie broni). Zastosowano forteczne miotacze ognia FN służące do prowadzenia obrony bliskiej, doły – pułapki zabezpieczające wewnętrzne strefy dostępu do budowli, stanowiska ogniowe wewnątrz budowli, odtylcowe ładowanie moździerzy fortecznych.
W ramach MRU po raz pierwszy wykorzystano kopuły pancerne typu 20P7, określane jako szczytowe osiągnięcie w tym zakresie. Na rubieży stosowano również inne pancerze, wśród których należy nadmienić też: małą kopułę obserwatora piechoty typu 23P8, pierwszy model kopuły typu 34P8 dla moździerza M19, czy kopułę typu 60P8.
Przy budowie MRU wykorzystano naturalne ukształtowanie terenu z ciekami wodnymi. Na odcinku centralnym wybudowano żelbetową zaporę przeciwpancerną (tzw. zęby smoka) o długości ok. 12 km. Przejścia linii komunikacyjnych przez zapory były zabezpieczone żelbetowymi fundamentami, w których na czas zagrożenia osadzano stalowe tregery. Układy komunikacyjne przez cieki wodne zostały zabezpieczone mostami przesuwnymi i obrotowymi, a do przeszkód dodatkowych utworzono kanały i tereny zalewowe wraz z jazami.
Międzyrzecki Rejon Umocniony miał być jedną z ostatnich rubieży obronnych na drodze Armii Czerwonej - jednak szybkość ofensywy i obsadzenie pozycji przypadkowymi formacjami wojskowymi spowodowały, że nigdy nie spełnił swoje funkcji obronnej.
Po 1945 roku wojska radzieckie i polskie prowadziły systematyczne (z różnym natężeniem do lat 60. XX wieku) wysadzanie obiektów oraz demontaż elementów wyposażenia, a także przynależnych do nich instalacji. W okresie nasilenia zimnej wojny przeprowadzono modernizację niektórych elementów w celu adaptacji południowej części zespołu podziemnej drogi rokadowej i towarzyszących jej schronów bojowych, na olbrzymi schron przeciwatomowy.
Dziś olbrzymia skala, długość podziemnego systemu korytarzy, rozwiązania techniczne i funkcjonalne, a także powiązanie z systemem ziemnych fortyfikacji oraz urządzeń hydrotechnicznych sprawiają, że Międzyrzecki Rejon Umocniony jest unikalnym w skali europejskiej zespołem fortyfikacji, o skali i rozmachu porównywalnym, a w wielu przypadkach przewyższającym, słynną francuską „Linią Maginota”. Wiele rozwiązań przyjętych w MRU było wykorzystanych też na „Wale Zachodnim” i „Atlantyckim”.
Długość podziemnego systemu korytarzy wynosi łącznie ok. 35 km. Jest to największa podziemna budowla obronna w Europie. System posiada zachowaną trakcję wąskotorową oraz system odwadniający. Jest też wyposażony w stanowiska ogniowe, nisze na ładunki wybuchowe itd.
Oprac. na podst. serwisu www Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków – www.lwkz.pl
Na naszych łamach MRU również w materiałach:
Kto pyta ten się nie nudzi. (tekst: Tomasz Błochowicz) http://www.kochajlubuskie.pl/wiadomosci/przeglad-produktow-turystycznych...
Rajd Karabanowa 2009 – MRU. http://www.kochajlubuskie.pl/wiadomosci/przeglad-produktow-turystycznych...
Wakacje z bunkrami. Międzyrzecki Rejon Umocniony – cz. I http://www.kochajlubuskie.pl/wiadomosci/kochaj-lubuskie-wakacje-z-bunkra...
Wakacje z bunkrami. MRU - Pętla Boryszyńska – cz. II http://www.kochajlubuskie.pl/wiadomosci/kochaj-lubuskie-wakacje-z-bunkra...
